مولتی متر چیست و چگونه کار می‌ کند؟ (صفر تا صد آموزش + کاربردها)

تصور کنید بخواهید با چشمان بسته، یک مدار برقی را تعمیر کنید یا بفهمید چرا ماشین لباسشویی روشن نمی‌ شود. غیرممکن و خطرناک است، نه؟

مولتی متر (Multimeter) دقیقا نقش «چشم» شما را در دنیای برق و الکترونیک بازی می‌ کند. فرقی نمی‌ کند شما یک دانشجوی ترم یک مهندسی باشید، یک تعمیرکار موبایل، یا حتی کسی که می‌ خواهد باتری کنترل تلویزیون خانه را چک کند؛ اولین ابزاری که از کیف ابزار بیرون می‌ آید، همین دستگاه است.

شاید در نگاه اول، آن‌ همه عدد و علامت روی دستگاه گیج‌ کننده باشد، اما نگران نباشید. در این راهنما، تیم فنی بهروزکالا قرار است بدون استفاده از کلمات سخت مهندسی، همه چیز را برایتان شفاف کند. می‌خواهیم ببینیم این دستگاه دقیقا چطور کار می‌ کند و مهم‌ تر از همه: شما باید کدام مدل را بخرید که پولتان هدر نرود؟

مولتی متر دقیقا چه کاری انجام می‌ دهد؟

اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، مولتی‌ متر دستگاهی است که می‌ تواند چندین کمیت برقی را اندازه بگیرد. قدیم‌ ترها ، برای هر کاری یک دستگاه جدا لازم بود؛ یکی برای ولتاژ، یکی برای جریان و یکی برای مقاومت. اما مولتیمتر همه این‌ ها را در یک پکیج جمع کرده است.

اصلی‌ ترین کارهای این دستگاه این ۳ مورد است:

1. ولت‌ متر (Voltmeter): زور و فشار برق چقدر است؟ (مثل فشار آب در لوله).

2. آمپرمتر (Ammeter): چقدر برق دارد جریان پیدا می‌ کند؟ (مثل مقدار آبی که از لوله رد می‌ شود).

3. اهم‌ متر (Ohmmeter): چقدر مقاومت در برابر عبور برق وجود دارد؟ (مثل گرفتگی داخل لوله).

مولتی متر چه چیزی را اندازه می‌ گیرد؟ (پارامترهای حیاتی)

همان‌ طور که از اسمش پیداست (Multi + Meter)، این دستگاه یک ابزار چندکاره است. بیایید ببینیم وقتی سلکتور را می‌ چرخانید، دقیقا چه اتفاقی می‌ افتد و هر گزینه به چه دردی می‌ خورد:

الف) اندازه‌ گیری ولتاژ (Voltage)؛ زور برق چقدر است؟

ولتاژ یعنی اختلاف پتانسیل (فشار الکتریکی) بین دو نقطه. مولتیمتر این فشار را به دو صورت می‌ سنجد:

• ولتاژ مستقیم (DC): برق باتری‌ ها، شارژر موبایل و بردهای الکترونیکی. روی دستگاه معمولا با علامت V (با یک خط تیره بالای آن) یا VDC مشخص می‌ شود.

• ولتاژ متناوب (AC): همان برق خطرناک شهری و پریزهای خانه! با علامت V (با یک خط موج‌دار بالای آن) یا VAC شناخته می‌ شود.

نکته ایمنی: همیشه قبل از اتصال به برق شهر، مطمئن شوید سلکتور روی AC است. اگر اشتباهی روی DC باشد، ممکن است به دستگاه آسیب بزنید.

ب) اندازه‌ گیری جریان (Current)؛ چقدر برق رد می‌ شود؟

جریان (آمپر) یعنی مقدار بار الکتریکی که در سیم جاری است (مثل شدت آب داخل لوله).

برای اندازه‌ گیری جریان، برخلاف ولتاژ، باید دستگاه را در مسیر مدار (سری) قرار دهید. یعنی باید سیم را قطع کنید و دستگاه را بین دو سر قطع شده بگذارید تا برق از داخل دستگاه رد شود.

هشدار جدی: اندازه‌ گیری جریان خطرناک‌ ترین بخش کار است. اگر سلکتور روی آمپر باشد و آن را مستقیم به پریز برق بزنید (موازی)، فیوز دستگاه در جا می‌سوزد! برای جریان‌ های بالا، پیشنهاد ما استفاده از کلمپ آمپرمتر است که نیازی به قطع سیم ندارد.

ج) اندازه‌ گیری مقاومت (Resistance)؛ گرفتگی لوله چقدر است؟

این گزینه با علامت اهم Ω مشخص می‌ شود. کاربردش چیست؟ تست سلامت قطعات. اگر مقاومت یک سیم بی‌ نهایت نشان داده شود، یعنی سیم از جایی قطع شده (مدار باز) است.

د) قابلیت‌ های جانبی: ابزارهایی که کارتان را راحت می‌ کنند

مولتی‌ مترهای دیجیتال جدید (DMM)، فقط اندازه‌ گیر نیستند؛ آن‌ ها دستیار هوشمند شما هستند:

1. تست بوق (Continuity): محبوب‌ ترین قابلیت بین برق‌ کارها! اگر دو سر سیم به هم وصل باشند، دستگاه بوق می‌ زند. برای عیب‌ یابی سریع قطعی سیم، معجزه می‌ کند.

2. تست قطعات الکترونیک: شامل تست دیود (بررسی سلامت نیمه‌ هادی‌ ها) و اندازه‌ گیری ظرفیت خازن (Capacitance) که برای تعمیرکاران برد حیاتی است.

3. قابلیت True RMS (بسیار مهم):اگر با برق‌ های صنعتی، اینورتر ها یا دستگاه‌ های موتوردار کار می‌ کنید، برق شما صاف و سینوسی نیست. مولتیمترهای معمولی در این شرایط عدد غلط نشان می‌ دهند!اینجاست که تکنولوژی True RMS به دادتان می‌ رسد. اگر نمی‌دانید چرا این قابلیت ارزش هزینه بیشتر را دارد، حتما مقاله زیر را بخوانید:[تفاوت RMS و True RMS چیست؟ (بخوانید تا دستگاهتان اشتباه نکند)]

انواع مولتی متر: نبرد عقربه با اعداد (دیجیتال یا آنالوگ؟)

کلا مولتی‌ مترها به دو دسته تقسیم می‌ شوند. تفاوت این دو، دقیقا مثل تفاوت ساعت مچی عقربه‌ای با ساعت دیجیتال است. هر دو زمان را نشان می‌ دهند، اما نحوه خواندنشان فرق دارد:

۱. مولتی متر دیجیتال (DMM)؛ انتخاب اول و آخر شما

این مدل، پادشاه فعلی بازار است. چرا؟ چون «حدس و گمان» را حذف می‌ کند.

• مزیت اصلی: نتیجه را به صورت یک عدد دقیق روی صفحه LCD نشان می‌ دهد. دیگر لازم نیست با چشم‌ تان دنبال عقربه بگردید و حدس بزنید عدد روی ۲ است یا ۲/۱.

• ویژگی اتورنج (Auto-Range): در مدل‌ های جدید دیجیتال، حتی لازم نیست محدوده را دستی تنظیم کنید؛ دستگاه خودش می‌ فهمد و عدد را نشان می‌ دهد.

• منبع تغذیه: این مدل‌ ها با باتری (کتابی ۹ ولت یا قلمی) کار می‌ کنند.

توصیه ما: اگر تازه کار هستید یا دقت برایتان مهم است، شک نکنید و فقط دیجیتال بخرید.

۲. مولتی متر آنالوگ (عقربه‌ ای)؛ نوستالژیک اما خاص

شاید این مدل‌ ها را در کیف ابزار پدربزرگ‌ ها دیده باشید. این مدل‌ ها به جای صفحه نمایش، یک عقربه فیزیکی دارند که روی صفحه حرکت می‌کند.

• چرا هنوز تولید می‌ شوند؟ خواندن عدد دقیق در این مدل‌ ها سخت است، اما یک ویژگی جادویی دارند: نمایش نوسان. اگر ولتاژ مدام بالا و پایین شود، اعداد در مدل دیجیتال گیج‌ کننده می‌ شوند، اما در مدل آنالوگ، حرکت عقربه دقیقا به شما نشان می‌ دهد که نوسان چقدر شدید است.

• نکته: برای اندازه‌ گیری‌ های اصلی (ولتاژ و جریان) معمولا نیازی به باتری ندارند.

جدول مقایسه سریع (کدام به درد من می‌ خورد؟)

آناتومی یک مولتی متر؛ شناخت اجزای دستگاه

وقتی یک مولتی‌ متر استاندارد را دست می‌ گیرید، کلا با ۴ بخش اصلی سر و کار دارید. شناختن این ۴ بخش، تفاوت بین یک «تعمیرکار حرفه‌ ای» و کسی است که دستگاه را می‌ سوزاند!

۱. صفحه نمایش (Display)؛ چشم دستگاه

جایی که نتیجه کار را می‌ بینید. در مدل‌ های دیجیتال قدیمی، فقط عدد را می‌ دیدید؛ اما در مدل‌ های جدید، قابلیت Hold (نگه داشتن عدد) و Backlight (نور پس‌ زمینه) هم اضافه شده تا در موتورخانه‌ های تاریک هم مشکلی نداشته باشید.

۲. سلکتور (Selector Dial)؛ فرمانده عملیات

این کلید چرخشی بزرگ در وسط دستگاه، مغز متفکر است. شما با چرخاندن این کلید به دستگاه دستور می‌ دهید که الان باید ولتاژ بخواند یا مقاومت.

• نکته: اگر دستگاه شما اتورنج (Auto-Range) باشد، کارتان راحت است؛ فقط نوع کمیت (مثلا V) را انتخاب می‌ کنید و دستگاه خودش محدوده را تنظیم می‌ کند.

۳. پراب‌ ها (Probes)؛ دست‌ های شما

دو عدد سیم رابط (یکی قرمز و یکی مشکی) که رابط بین شما و برق هستند.

• پراب مشکی (منفی -): همیشه ثابت است.

• پراب قرمز (مثبت +): سیم فعال ماست که بسته به کارتان جابجا می‌ شود.

۴. پورت‌ های اتصال (Input Jacks)؛ مهم‌ ترین بخش!

پایین دستگاه معمولا ۳ یا ۴ سوراخ (پورت) می‌ بینید. وصل کردن اشتباه سیم‌ ها در اینجا، شایع‌ ترین دلیل سوختن مولتی‌ متر است. پس دقت کنید:

• پورت COM (مشترک): خانه همیشگی پراب مشکی. تحت هر شرایطی، سیم مشکی باید اینجا باشد (به بدنه یا منفی مدار وصل می‌ شود).

• پورت VΩmA: شلوغ‌ ترین پورت! پراب قرمز برای ۹۰٪ کارها (ولتاژ، مقاومت، تست دیود و جریان‌ های ضعیف) باید اینجا باشد.

• پورت ۱۰A (یا ۲۰A): منطقه خطر! این پورت فقط و فقط مخصوص اندازه‌ گیری جریان‌ های بالا است.

 هشدار ایمنی که باید جدی بگیرید: اگر پراب قرمز را داخل پورت ۱۰A گذاشته‌ اید، هرگز (تکرار می‌کنیم، هرگز) آن را به پریز برق (ولتاژ) نزنید. این کار باعث اتصال کوتاه شدید و انفجار فیوز دستگاه می‌ شود! همیشه بعد از تمام شدن کارتان با جریان بالا، عادت کنید سریعا پراب قرمز را به پورت امن VΩmA برگردانید.

راهنمای انتخاب: کدام مدل مناسب جیب و نیاز شماست؟

اینجا جایی است که اکثر خریداران گیر می‌ کنند. بازار پر از برندهای رنگارنگ است. بیایید بر اساس نیاز واقعی شما دسته‌ بندی کنیم:

۱. دسته اقتصادی (دانشجویان، تعمیرات موبایل و مصارف خانگی)

شما نیازی نیست هزینه سنگین کنید. یک دستگاه جمع‌ و جور که بوق ممتد (Buzzer) قوی داشته باشد و ولتاژ را دقیق نشان دهد، کافیست. اما مراقب باشید جنس اسباب‌بازی نخرید! ما در بازار گشتیم و مدل‌ هایی را پیدا کردیم که هم ارزان‌ اند و هم جان‌ سخت. لیستش را در مقاله ی [راهنمای خرید ۱۰ مدل مولتی متر ارزان و باکیفیت (لیست جدید ۱۴۰۴)] ببینید.

۲. دسته حرفه‌ ای (برق صنعتی، کارخانجات و مهندسین ناظر)

اینجا شوخی‌ بردار نیست. اگر با برق سه فاز و تابلوهای فشار قوی سروکار دارید، خرید جنس ارزان یعنی بازی با جانتان. شما نیاز به دستگاهی دارید که استاندارد ایمنی CAT IV داشته باشد و اگر از ارتفاع افتاد، خرد نشود. در دنیای حرفه‌ای‌ ها، پادشاه بی‌ رقیب برند فلوک (Fluke) است. اگر می‌ خواهید بدانید چرا مهندسان آمریکایی قسم‌ شان فلوک است، این بررسی را بخوانید: [بررسی ۱۰ مدل از بهترین مولتی مترهای فلوک برای کار حرفه‌ای]